Πως διαβάζουμε την ετικέτα μίας φιάλης κρασιού (Μέρος πρώτο)

Ένα από τα κύρια χαρακτηριστικά μίας φιάλης κρασιού είναι η ετικέτα της. Μια ετικέτα κάνει το κρασί αναγνωρίσιμο και του προσδίδει αισθητική αξία. Πέρα όμως από την αισθητική της αξία η ετικέτα ενός κρασιού περιέχει πολλές πληροφορίες, κάποιες από τις οποίες μπορεί να είναι χρήσιμες για να καταλάβουμε το τι μπορεί να περιέχει μέσα το μπουκάλι, ενώ κάποιες άλλες μπορεί να είναι απλά κόλπα του marketing. Κι ενώ ίσως θα σας είναι σχετικά εύκολο να καταλάβετε τις ενδείξεις σε μία ελληνική ετικέτα κρασιού αφού διαβάσετε αυτό το άρθρο, τα πράγματα δυσκολεύουν όταν έχουμε να κάνουμε με ετικέτες κάποιων ξένων κρασιών (π.χ. Γαλλικά).
To Château Mouton Rothschild χρησιμοποιεί κάθε χρόνο για τις ετικέτες του σκίτσα διάσημων ζωγράφων.
Οι ετικέτες των κρασιών μπορεί να είναι λιτές ή περίτεχνες (κάποιοι παραγωγοί χρησιμοποιούν ετικέτες που έχουν σχεδιάσει μεγάλοι καλλιτέχνες) και πολλές φορές αλλάζουν με την πάροδο του χρόνου, αν και στη Γαλλία υπάρχουν παραγωγοί που έχουν διατηρήσει τις ετικέτες τους για παραπάνω από 60 χρόνια. Προτού προχωρήσουμε παρακάτω καλό θα ήταν όμως να διευκρινίσουμε ότι η αισθητική αξία μίας ετικέτας, καθώς και οι ενδείξεις που αυτή φέρει, έχουν πολύ μικρή σχέση με την ποιότητα του περιεχομένου της φιάλης. Το περιεχόμενο της φιάλης έχει να κάνει καθαρά με τη δουλειά που έχει γίνει στο αμπέλι και στο οινοποιείο. Για να το πούμε πιο απλά, αν ένα κρασί έχει οξειδωθεί ή είναι χαμηλής ποιότητα δεν το σώζει η ποιότητα της ετικέτας.
Ετικέτα κρασιού παλαιού κόσμου (αριστερά) και ετικέτα κρασιού νέου κόσμου (δεξιά).
Γενικά μιλώντας υπάρχουν δύο είδη ετικετών κρασιού. Οι βασικές διαφορές των δύο ειδών έχουν να κάνουν με τις ενδείξεις που χαρακτηρίζουν το κρασί. Κάποια κρασιά χαρακτηρίζονται από τις ποικιλίες που χρησιμοποιήθηκαν στην παραγωγή τους (κρασιά νέου κόσμου) ενώ κάποια άλλα από την ονομασία ή την  ένδειξη προέλευσης ή όπως αλλιώς λέγεται "appellation contrôlée" (κρασιά παλαιού κόσμου). Με τον όρο κρασιά παλαιού κόσμου αναφερόμαστε στα κρασιά που παράγονται στις χώρες όπου παραδοσιακά καλλιεργείται η άμπελος δηλαδή, στις χώρες της Ευρώπης και σε κάποιες χώρες της Ασίας και της Αφρικής που βρίσκονται γύρω από τη Μεσόγειο Θάλασσα, ενώ με τον όρο κρασιά νέου κόσμου αναφερόμαστε στα κρασιά που παράγονται στην Αμερικάνικη Ήπειρο, την Ωκεανία και τη Νότιο Αφρική.

Τι σημαίνει όμως ονομασία ή ένδειξη προέλευσης και γιατί είναι σημαντική στο χαρακτηρισμό ενός κρασιού; Η ονομασία προέλευσης καθορίζει τη συγκεκριμένη περιοχή από την οποία προέρχεται το κρασί αλλά όχι μόνο αυτό. Για να μπορείς να αναφέρεις πάνω στην ετικέτα του μπουκαλιού μια ονομασία προέλευσης, πρέπει το κρασί να έχει παραχθεί σε μία συγκεκριμένη περιοχή και επίσης να ακολουθήθηκαν κάποιες συγκεκριμένες διαδικασίες τόσο στην παραγωγή του, όσο και στην οινοποίησή του οι οποίες καθορίζονται νομοθετικά και ελέγχονται. Κάθε χώρα λοιπόν έχει συγκεκριμένες, δηλωμένες και καταχωρημένες ονομασίες προέλευσης. Δεν μπορείς κάποιος να φυτέψει έναν αμπελώνα και να δημιουργήσει ή να βάλει αυθαίρετα πάνω στην ετικέτα μία ονομασία προέλευσης. Το πρόβλημα είναι ότι κάθε χώρα ακολουθεί τη δική της νομοθεσία και έτσι δεν υπάρχει ένα συγκεκριμένο είδος ένδειξης προέλευσης κοινό για όλους τους οίνους. 
Η τυπική ετικέτα ενός κρασιού της Νάουσας.
Παραδείγματος χάρη ένα κρασί με την ονομασία προέλευσης "Νάουσα" μπορεί να μην αναφέρει πουθενά στην ετικέτα το είδος του σταφυλιού που χρησιμοποιήθηκε κατά την παράγωγή του κρασιού, αλλά βάση της νομοθεσίας τα σταφύλια αυτά πρέπει να είναι μόνο από την ποικιλία Ξινόμαυρο.

Ετικέτες κρασιού παλαιού κόσμου 

Ελλάδα

Η Ελλάδα ανήκει στον παλαιό κόσμο και μιας που οι ελληνικές ετικέτες είναι σχετικά εύκολες να διαβαστούν μπορούμε να ξεκινήσουμε από αυτές. Η νομοθεσία που καλύπτει τις ενδείξεις που μπορεί να αναγράφει μία ετικέτα οίνου είναι σχετικά πολύπλοκη. Τα τελευταία χρόνια όμως έχει γίνει μία προσπάθεια εναρμόνισης της Ελληνικής νομοθεσίας με την ταυτόχρονη Ευρωπαϊκή νομοθεσία, η οποία με τη σειρά της προσπαθεί να εναρμονίσει την νομοθεσία του κρασιού με αυτές των υπολοίπων τροφίμων. Η πιο πρόσφατη Ελληνική νομοθεσία για τις ενδείξεις προέλευσης του οίνου είναι του 2012.

Μία τυπική ελληνική ετικέτα οίνου.
Παραπάνω απεικονίζεται μία τυπική ελληνική ετικέτα οίνου. Στο κέντρο της ετικέτας υπάρχει η εμπορική ονομασία του οίνου (dafnios), ενώ από κάτω υπάρχει η ονομασία προέλευσης P.D.O. (Protected Designation of Origin) ή αλλιώς στα Ελληνικά Π.Ο.Π. (Προστατευόμενη Ονομασία Προέλευσης).
Οι ενδείξεις προέλευσης των οίνων με βάση την ισχύουσα νομοθεσία είναι πλέον είναι οι ακόλουθες:
  • ένδειξη Π.Ο.Π. (Προστατευόμενη Ονομασία Προέλευσης). Αντικατέστησε τις παλαιότερες ονομασίες Ο.Π.Α.Π. (Ονομασία Προέλευσης Ανωτέρας Ποιότητας)  και Ο.Π.Ε. (Ονομασίας Προέλευσης Ελεγχομένη χρησιμοποιείται για τους γλυκείς οίνους). Οι παλαιότερες ονομασίες μπορούν πλέον να αναφέρονται μόνο ως  παραδοσιακοί όροι. Η ένδειξη Π.Ο.Π. καθορίζει τη ζώνη παραγωγής του οίνου, την ποικιλιακή σύνθεση του αμπελώνα, τις καλλιεργητικές τεχνικές, τις μεθόδους οινοποίησης, τον ελάχιστο αλκοολικό τίτλο και τη στρεμματική απόδοση.  Οι περιοχές που παράγονται οι οίνοι Π.Ο.Π. είναι ουσιαστικώς οι ιστορικές αμπελουργικές και οινοπαραγωγικές περιοχές της χώρας. Στις περιοχές αυτές έχουν οριοθετηθεί σαφείς αμπελουργικές ζώνες. Με την εξαίρεση δύο περιοχών, οι ποικιλιακές συνθέσεις ορίζονται μόνον από ελληνικές ποικιλίες.

    Το πρόβλημα στην Ελλάδα είναι ότι οι ζώνες αυτές έχουν οριοθετηθεί με βάση όρια κοινοτήτων και όχι με βάση συγκεκριμένα αμπελοτεμάχια. Ως αποτέλεσμα, σε όλες ζώνες ΟΠΑΠ έχουν συμπεριληφθεί αμπελοτεμάχια που παράγουν σταφύλια ακατάλληλα για οινοποίηση (χαμηλής ποιότητας). Στη Γαλλία αλλά και σε άλλες περιοχές της Ευρώπης ο γίνεται χωρισμός της κάθε οινοπαραγωγικής ζώνης σε υποζώνες (αμπελοτεμάχια διαφορετικής ποιότητας π.χ. τα crus και grands crus στη Γαλλία), που είναι τα αμπελοτόπια ή τα οινοπέδια.
    Οι οίνοι Π.Ο.Π. παράγονται σε οινοποιεία που βρίσκονται μέσα στη ζώνη. Αυτό σημαίνει ότι, εκτός από τα σταφύλια, που προέρχονται υποχρεωτικώς από τη ζώνη, και η οινοποίηση πρέπει να γίνεται σε οινοποιεία που έχουν τις εγκαταστάσεις τους εντός ζώνης. Η ωρίμανση σε βαρέλια (πλην Σαντορίνης και Μονεμβασίας), η εμφιάλωση (πλην Μονεμβασίας) και η αναγωγική παλαίωση μπορούν να γίνονται και σε εγκαταστάσεις εκτός ζώνης. 
    Οι ζώνες Π.Ο.Π. είναι οι ακόλοθες: Π.Ο.Π. Νάουσα, Π.Ο.Π. Γουμένισσα, Π.Ο.Π. Αμύνταιον, Π.Ο.Π. Πλαγιές Μελίτωνα, Π.Ο.Π. Ζίτσα, Π.Ο.Π. Ραψάνη, Π.Ο.Π. Μεσενικόλα, Π.Ο.Π. Αγχίαλος, Π.Ο.Π. Νεμέα, Π.Ο.Π. Μαντίνεια, Π.Ο.Π. Μονεμβασία-Malvasia, Π.Ο.Π. Πάτρα, Π.Ο.Π. Μαυροδάφνη Πατρών, Π.Ο.Π. Μοσχάτος Πατρών, Π.Ο.Π. Μοσχάτος Ρίου Πατρών, Π.Ο.Π. Ρομπόλα Κεφαλληνίας, Π.Ο.Π. Μαυροδάφνη Κεφαλονιάς, Π.Ο.Π. Μοσχάτος Κεφαληνίας, Π.Ο.Π. Σαντορίνη, Π.Ο.Π. Πάρος, Π.Ο.Π. Malvasia-Πάρος, Π.Ο.Π. Σάμος, Π.Ο.Π. Ρόδος, Π.Ο.Π. Μοσχάτος Ρόδου, Π.Ο.Π. Λήμνος, Π.Ο.Π. Μοσχάτος Λήμνου, Π.Ο.Π. Πεζά, Π.Ο.Π. Δαφνές, Π.Ο.Π. Αρχάνες, Π.Ο.Π. Χάνδακας-Candia, Π.Ο.Π. Malvasia Χάνδακας-Candia, Π.Ο.Π. Σητεία και Π.Ο.Π. Malvasia Σητείας.
  • Ένδειξη Π.Γ.Ε.(Προστατευόμενη Γεωγραφική Ένδειξη). Αντικατέστησε τις ενδείξεις "Τοπικός οίνος" και "Ονομασίας κατά Παράδοση". Τα κρασιά με χαρακτήρα Π.Γ.Ε. δεν έχουν πλέον τον περιορισμό του είδους όπως λευκός, ρόζε, ερυθρός. Παλαιότερα, με τον ορισμό ενός Τοπικού οίνου ορίζονταν αυστηρά και τα είδη του κρασιού που μπορούσαν να κυκλοφορήσουν με αυτή την ένδειξη.

  • Ένδειξη "Ποικιλιακός οίνος". Είναι μια νέα κατηγορία οίνων, στην οποία θα εντάσσονται όσοι οίνοι πληρούν τις προϋποθέσεις και τους ελέγχους που ορίζονται στο άρθρο 63 του Κανονισμού 607/2009. Οι οίνοι αυτοί αποκτούν το δικαίωμα αναγραφής της χρονιάς εσοδείας και της ποικιλιακής τους σύνθεσης, αλλά όχι της γεωγραφικής τους ένδειξης (οι οίνοι Π.Ο.Π. και Π.Γ.Ε. μπορούν επίσης προαιρετικά να αναφέρουν και το έτος εσοδείας και της ποικιλιακής τους σύνθεσης).

  • Ένδειξη Οίνος. Παλαιότερα αναφέρονταν ως επιτραπέζιοι οίνοι. Είναι όλοι οι οίνοι οι οποίοι δεν ικανοποιούν καμία από τις παραπάνω ενδείξεις. Δεν έχουν το δικαίωμα αναγραφής ούτε της χρονιάς εσοδείας, ούτε των ποικιλιών που συμμετέχουν στη σύνθεσή τους.
Για να ξαναγυρίσουμε στην ετικέτα, κάτω από την ένδειξη προέλευσης Π.Ο.Π. αναφέρεται η ποικιλιακή σύνθεση και το έτος παραγωγής. Στο αριστερό άκρο της ετικέτας βρίσκουμε τις ενδείξεις του μεγέθους της φιάλης και του ποσοστού περιεκτικότητας σε αλκοόλ. Τα μεγέθη της φιάλης δεν είναι σαφώς ορισμένα. Υπάρχουν πολλά και διαφορετικά μεγέθη, αλλά το πιο συχνά απαντώμενο μέγεθος είναι αυτό των 750ml. Τα κυριότερα μεγέθη φιαλών είναι τα ακόλουθα.

Όγκος (λίτρα) Ονομασία Χαρακτηριστικά
0.1875 Piccolo Σημαίνει μικρό στα ιταλικά.
0.2 Quarter Χρησιμοποιείται για αφρώδεις οίνους
0.25 Chopine Παραδοσιακή Γαλλική μονάδα όγκου
0.375 Demi Σημαίνει μισό στα γαλλικά
0.378 Tenth Όγκος ίσος με το 1/10 του γαλλονιού
0.5 Jennie
0.620 Clavelin Χρησιμοποιείται για τους λευκούς οίνους της περιοχής Jura στη Γαλλία με την επωνυμία Vin Jaune.
0.750 Standard Η κλασσική φιάλη οίνου
0.757 Fifth Όγκος ίσος με το 1/5 του γαλλονιού
1.0 Litre Χρησιμοποιείται στους Αυστριακούς οίνους
1.5 Magnum
2.25 Marie Jeanne Ονομάζεται και Tregnum ή Tappit Hen
3.0 Jeroboam  Η ονομασία "Jeroboam"χρησιμοποιείται για διαφορετικού μεγέθους φιάλες στις διάφορες περιοχές της Γαλλίας
4.5
4.5 Rehoboam
6.0 Imperial Χρησιμοποιείται κυρίως στην περιοχή του Bordeaux
6.0 Methuselah Χρησιμοποιείται κυρίως στην περιοχή της Burgundy
9.0 Salmanazar
12.0 Balthazar ή Belshazzar 
15.0 Nebuchadnezzar
18.0 Melchior
18.0 Solomon Χρησιμοποιείται για αφρώδεις οίνους
26.25 Sovereign Χρησιμοποιείται για αφρώδεις οίνους
27.0 Primat ή Goliath Χρησιμοποιείται για αφρώδεις οίνους
30.0 Melchizedek ή Midas Χρησιμοποιείται για αφρώδεις οίνους

Λίγο πιο κάτω αναφέρεται η κατηγορία (π.χ οίνος, οίνος λικέρ, αφρώδης οίνος, οίνος από λιαστά σταφύλια) και ο τύπος του κρασιού (π.χ. λευκός, ερυθρός, ξηρός, γλυκός, αφρώδης κ.λπ.) καθώς και το όνομα του εμφιαλωτή/παραγωγού. Τέλος υπάρχει η ένδειξη "Ελληνικό προϊόν" και ακριβώς από κάτω αναγράφεται η ύπαρξη πιθανών αλλεργιογόνων (στη συγκεκριμένη περίπτωση τα θειώδη). Η προσθήκη θειώδων στο κρασί είναι απαραίτητη μεν σε πολύ συγκεκριμένες ποσότητες δε, αφού προστατεύουν το κρασί από μια ενδεχόμενη οξείδωση ενώ ταυτόχρονα έχουν και αντιμικροβιακή δράση για τυχόν απρόσμενη ανάπτυξη μικροοργανισμών.  Αποτελούν με λίγα λόγια το «συντηρητικό» του κρασιού. Αποτελούν όμως αλλεργιογόνο παράγοντα και έτσι με βάση τη νομοθεσία πρέπει να αναγράφεται η ύπαρξή τους.

Όλες οι παραπάνω ενδείξεις είναι υποχρεωτικές. Πέρα από αυτές μπορεί να υπάρχουν και μία σειρά από προαιρετικές ενδείξεις όπως:
  • Έτος συγκομιδής (για οίνους ΠΟΠ, ΠΓΕ και Ποικιλιακούς).
  • Το όνομα μιας ή περισσοτέρων οινοποιήσιμων ποικιλιών αμπέλου (για οίνους ΠΟΠ, ΠΓΕ και Ποικιλιακούς). Όταν αναφέρεται μια μόνο ποικιλία αμπέλου ή το συνώνυμό της, τα προϊόντα έχουν παραχθεί σε ποσοστό τουλάχιστον 85% από την ποικιλία αυτή. Όταν αναφέρονται περισσότερες τις μίας οινοποιήσιμες ποικιλίες αμπέλου ή τα συνώνυμά τους, τα προϊόντα έχουν παραχθεί σε ποσοστό 100% από τις ποικιλίες αυτές.
  • Η περιεκτικότητα σε σάκχαρα (πλην των αφρώδων οίνων που η ένδειξη αυτή είναι υποχρεωτική).
  • Το κοινοτικό σύμβολο που αναφέρει την προστατευόμενη ονομασία προέλευσης ή την προστατευόμενη γεωγραφική ένδειξη.
  • Ενδείξεις που αφορούν ορισμένες μεθόδους παραγωγής (π.χ. Ζύμωση σε βαρέλι, Ωρίμαση σε βαρέλι, Παλαίωση σε βαρέλι). Μπορεί επίσης να αναγράφονται οι ενδείξεις "βιολογικός οίνος" ή "προϊόν βιολογικής γεωργίας" εφόσον πληρούνται οι απαραίτητες προδιαγραφές. 
  • Για τους οίνους που φέρουν ονομασία προέλευσης ή γεωγραφική ένδειξη το όνομα άλλης γεωγραφικής ενότητας η οποία είναι μικρότερη ή μεγαλύτερη από την περιοχή στην οποία βασίζεται η ονομασία προέλευσης ή η γεωγραφική ένδειξη.
  • Ένδειξη της εκμετάλλευσης (π.χ. Αγρέπαυλη, Αμπέλι, Αμπελώνας(-ες), Αρχοντικό, Κάστρο, Κτήμα, Μετόχι, Μοναστήρι, Ορεινό Κτήμα, Πύργος). Οι προϋποθέσεις για την χρήση αυτών των ενδείξεων αναφέρονται στην σχετική εθνική νομοθεσία.
  • Άλλες ενδείξεις (π.χ. Πίνεται στους 8°C, Συνοδεύει θαλασσινά, Διακρίσεις σε διαγωνισμούς).
    Τέλος για τους οίνους με Προστατευόμενης Ονομασίας Προέλευσης ή Προστατευόμενης Γεωγραφικής Ένδειξης, μπορούν να αναφέρονται και κάποιες παραδοσιακές ενδείξεις (π.χ Κάβα, από διαλεκτούς αμπελώνες, Ειδικά επιλεγμένος, Νάμα, Νυχτέρι, Επιλογή ή Επιλεγμένος(Reserve), Παλαιωθείς επιλεγμένος (Grande Reserve), Βερντέα, Vinsanto).

    Ειδική αναφορά πρέπει να γίνει στις ενδείξεις παλαίωσης.
    • Η ένδειξη Επιλογή ή Επιλεγμένος ή Reserve δίνεται σε όσα κρασιά λευκά ή ερυθρά έχουν παλαιώσει σε ξύλινα βαρέλια και φιάλες. (τα μεν λευκά δύο χρόνια συνολικά, τα δε ερυθρά τρία).
    • Η ένδειξη Παλαιωθείς επιλεγμένος ή Grande Reserve δίνεται σε όσα κρασιά λευκά ή ερυθρά έχουν χρόνο παλαίωσης τα μεν λευκά 2  χρόνια (εκ των οποίων τουλάχιστον 1 χρόνο σε βαρέλια και 6 μήνες σε φιάλες), τα δε ερυθρά 4 (εκ των οποίων 18 μήνες σε βαρέλια και άλλους 18 σε φιάλες).
    • Για τα επιτραπέζια κρασιά έχει εισαχθεί η ένδειξη Κάβα που αναφέρεται σε χρόνο παλαίωσης 2 χρόνων για τα λευκά κρασιά (εκ των οποίων τουλάχιστον 6 μήνες σε βαρέλι και 6 σε φιάλες) και 3 για τα ερυθρά (εκ των οποίων τουλάχιστον 1 χρόνο σε βαρέλια και 2 σε φιάλες).
    Αναλυτικά για τις επιτρεπόμενες ενδείξεις των οίνων μπορεί κάποιος να δει την τελευταία εγκύκλιο του Υπουργείου Αγροτικής ανάπτυξης και τροφίμων με ημερομηνία 27/2/2014.

    Αν καταφέρατε να φθάσετε μέχρι εδώ είναι σίγουρο ότι πλέον μπορείτε να αποκωδικοποιήσετε την οποιαδήποτε ελληνική ετικέτα οίνου. 


    Στο επόμενο μέρος του άρθρου ασχολούμαστε με τις ετικέτες των Γαλλικών κρασιών.
    Στο τρίτο και τελευταίο μέρος του άρθρου ασχολούμαστε με τις ετικέτες των Ιταλικών, των Ισπανικών και των κρασιών του Νέου Κόσμου.

    Σχόλια